Uprawnienia i gwarancje inwestora

Od 16 kwietnia 2010 r. wykonawcy robót budowlanych mają do dyspozycji przepisy o gwarancji zapłaty za roboty budowlane, które tym razem zostały uregulowane w Kodeksie cywilnym.

Rozwiązania te nie są nowością w systemie prawnym – ich pierwowzorem są przepisy ustawy o gwarancji zapłaty za roboty budowlane¹⁾ (ustawa gwarancyjna), a funkcja polega na zabezpieczeniu terminowej zapłaty umówionego wynagrodzenia za wykonanie robót budowlanych. Wprowadzone do Kodeksu cywilnego ustawą z 8 stycznia 2010 r.²⁾ przepisy art. 649’1-649’5 są konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 listopada 2006 r. (K 47/04)³⁾ stwierdzającego niezgodność z Konstytucją niektórych przepisów ustawy o gwarancji zapłaty za roboty budowlane. Ustawa gwarancyjna została w całości zaskarżona do Trybunału Konstytucyjnego przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który zarzucił jej, że broni interesów tylko jednej grupy podmiotów gospodarczych (wykonawców robót budowlanych). Ustawę krytykowano w szczególności za to, że obejmując ochroną tylko sektor budowlany, narusza zasady równego traktowania podmiotów gospodarczych. Podnoszono też niewspółmierne uprzywilejowanie sytuacji prawnej wykonawców względem pozycji inwestorów⁴⁾, których należałoby również objąć ochroną z racji narażenia na nieterminowe przekazywanie inwestycji przez wykonawców czy na zaleganie z usuwaniem wad i usterek. W konsekwencji, pomimo stwierdzenia niezgodności z Konstytucją norm wypływających z trzech jednostek redakcyjnych ustawy, jej ratio legis obroniło się przed Trybunałem i zasadniczo utrwalone zostało w Kodeksie cywilnym bez rewolucyjnych zmian tej instytucji.

Nowelizacja Kodeksu cywilnego skłania do przypomnienia, kto i w jakich sytuacjach może z tych przepisów korzystać. Styczniowa nowelizacja Kodeksu cywilnego uchyliła ustawę gwarancyjną, a instytucję gwarancji zapłaty za roboty budowlane wprowadziła do Tytułu XVI Księgi III Kodeksu cywilnego „Umowa o roboty budowlane”, modyfikując ją zasadniczo w zakresie, w jakim wyrok Trybunału Konstytucyjnego podlegał wykonaniu. Nowe przepisy w szczególności kładą nacisk na określenie sytuacji, których zaistnienie uprawnia strony do odstąpienia od umowy.

Rozwiązanie kaskadowe

Zgodnie z art. 649’1 § 1 K.c. gwarancji zapłaty za roboty budowlane inwestor udziela wykonawcy (generalnemu wykonawcy) w celu zabezpieczenia terminowej zapłaty umówionego wynagrodzenia za wykonanie robót budowlanych. Gwarancja stanowi zatem klasyczne zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy o roboty budowlane, nie tylko roszczenia wykonawcy generalnego względem inwestora, ale także podwykonawcy względem wykonawcy generalnego. O rozciągnięciu zastosowania przepisów o gwarancji zapłaty za roboty budowlane na wszystkie podmioty inwestycji budowlanej stanowi wprost art. 649’5 K.c., w myśl którego przepisy art. 649’1-649’4 stosuje się do umów zawartych między wykonawcą (generalnym wykonawcą) a dalszymi wykonawcami (podwykonawcami). Wprowadzenie kaskadowej możliwości żądania gwarancji zapłaty przez podmioty biorące udział w przedsięwzięciu inwestycyjnym przesądza o skuteczności przyjętych rozwiązań w praktyce obrotu. Ustawodawca słusznie zauważył, że w złożonym procesie inwestycyjnym nader często występuje cały łańcuch podwykonawców, a ograniczenie zastosowania przepisów o gwarancji tylko do inwestora i generalnego wykonawcy mijałoby się z funkcją instytucji gwarancji zapłaty za roboty budowlane.

Instytucje bankowe i ubezpieczeniowe składające się na gwarancje zapłaty należy rozumieć w sposób określony w odpowiednich przepisach ustawy Prawo bankowe⁵⁾ i ustawy o działalności ubezpieczeniowej⁶⁾. Skuteczność przepisów o gwarancji zapłaty za roboty budowlane zabezpieczona została brzmieniem art. 649’2 K.c., który w § 1 przesądza o tym, że nie można przez czynność prawną wyłączyć ani ograniczyć prawa wykonawcy (generalnego wykonawcy) do żądania od inwestora gwarancji zapłaty, a w § 2 stanowi, że odstąpienie inwestora od umowy spowodowane żądaniem wykonawcy (generalnego wykonawcy) przedstawienia gwarancji zapłaty jest bezskuteczne. Bezwzględnie obowiązujący charakter tego przepisu wyłącza możliwość umownego modyfikowania uprawnienia wykonawcy do żądania od inwestora gwarancji zapłaty, konstruując w istocie roszczenie wykonawcy o udzielenie zabezpieczenia wierzytelności wynikającej z umowy, na podstawie której dany podmiot uczestniczy w realizacji umowy o roboty budowlane.

Formy zabezpieczeń enumeratywnie wymienione w art. 649 § 2 K.c.:

• gwarancja bankowa
• gwarancja ubezpieczeniowa
• akredytywa bankowa
• poręczenie banku udzielone na zlecenie inwestora.

Warunki odstąpienia przez wykonawcę od umowy z winy inwestora

Przepisy ustawy gwarancyjnej, które zostały obalone wyrokiem TK, pozwalały wykonawcy na wstrzymanie się od robót i oddanie obiektu inwestorowi, jeżeli nie uzyskał on wystarczającej gwarancji zapłaty w odpowiednim, wyznaczonym przez siebie terminie. Po wyznaczeniu na piśmie dodatkowego terminu do udzielenia gwarancji zapłaty i jego bezskutecznym upływie wykonawca uprawniony był do odstąpienia od umowy z winy inwestora. Obecnie przepisy również pozwalają na odstąpienie od umowy z winy inwestora, ale dopiero wówczas, gdy wykonawca nie uzyska żądanej gwarancji zapłaty w wyznaczonym przez siebie terminie, który nie może być krótszy niż 45 dni. Sprecyzowany został również moment odstąpienia, określony na dzień odstąpienia.

Brzmienie nowych przepisów eliminuje nieprecyzyjny sposób określania wysokości gwarancji i terminu jej uzyskania, przez co zapobiega wyznaczaniu terminów nierealnych czy też określonych w złej wierze przez wykonawcę dążącego do uwolnienia się od umowy. Okres 45 dni ma być optymalnym, ustawowym zabezpieczeniem interesu inwestora, który nie będzie mógł zarzucić wykonawcy wyznaczenia zbyt krótkiego terminu do udzielenia, już nie „wystarczającej”, a „żądanej” gwarancji. Zastąpienie „wystarczającej” gwarancji „żądaną” ma bowiem swój praktyczny wymiar. Po pierwsze, nie dopuści do sporów pomiędzy stronami o wysokość gwarancji poprzez określenie jej wielkości w sposób niezależny od woli wykonawcy, a po drugie – co jest konsekwencją zmiany formuły – utraci swoje praktyczne znaczenie restrykcyjne określenie skutku udzielenia gwarancji „niewystarczającej” w postaci ziszczenia się przesłanki do żądania wynagrodzenia na podstawie art. 639 Kodeksu cywilnego.

Niemniej jednak należy zauważyć pewną niekonsekwencję Trybunału Konstytucyjnego. Stwierdzając niezgodność z Konstytucją art. 5 ust. 1 i 2 ustawy gwarancyjnej, posługujących się pojęciem „wystarczającej gwarancji”, które zostało całkowicie odrzucone przez Trybunał, jednocześnie skład orzekający uznał, że ust. 3 art. 5 – określający restrykcyjne skutki braku „wystarczającej” gwarancji zapłaty, i to w sytuacji narzucenia przez wykonawcę praktycznie dowolnego terminu do jej zapłaty – jest zgodny z Konstytucją. W konsekwencji do umów o roboty budowlane zawartych przed dniem 16 kwietnia 2010 r. art. 5 ust. 3 ustawy gwarancyjnej z mocy art. 2 noweli styczniowej nadal będzie miał zastosowanie, co oznacza, że sąd, rozpoznając sprawę po wejściu w życie wyroku Trybunału o zapłatę na tle umowy o roboty budowlane zawartej pod rządami ustawy gwarancyjnej, stanie przed pytaniem, czy roszczenie wykonawcy do żądania wynagrodzenia na podstawie art. 639 Kodeksu cywilnego jest uzasadnione w świetle oceny art. 5 dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny. Niezależnie od oceny wyroku oddać należy Trybunałowi sprawiedliwość.

W uzasadnieniu wyroku wyraził nadzieję, że art. 5 ust. 3 ustawy gwarancyjnej, choć stosuje to samo niejasne pojęcie „wystarczającej gwarancji”, zostanie – w wypadku należytej interwencji ustawodawcy w treść ustępów poprzedzających – „sanowany”. W sytuacji dalszego stosowania art. 5 ust. 3 uchylonej ustawy do umów o roboty budowlane zawartych przed dniem 16 kwietnia 2010 r. realizacja postulatu uzdrowienia porządku prawnego w omawianym zakresie wydaje się być fragmentaryczna.

W obecnym stanie prawnym brak „żądanej” gwarancji zapłaty stanowi przeszkodę w wykonaniu robót budowlanych z przyczyn dotyczących inwestora, tyle tylko, że odesłanie do art. 639 K.c. zastąpiono nową normą wprowadzoną do art. 649’4 § 3 K.c. w brzmieniu: „Inwestor nie może odmówić zapłaty wynagrodzenia mimo niewykonania robót budowlanych, jeżeli wykonawca był gotów je wykonać, lecz doznał przeszkody z przyczyn dotyczących inwestora. Jednak w takim wypadku inwestor może odliczyć to, co wykonawca oszczędził z powodu niewykonania robót budowlanych”. Pewne novum stanowi wprowadzenie obciążenia stron w równych częściach udokumentowanymi kosztami zabezpieczenia wierzytelności.

Reasumując, nowela styczniowa nie przyniosła istotnej modernizacji instytucji gwarancji – ku rozczarowaniu środowisk funkcjonujących na rynku usług budowlanych – i nie uporządkowała stanu prawnego zgodnie z postulatem Trybunału Konstytucyjnego.

MICHAŁ CHYLAK
prawnik współpracujący z Helsińską Fundacją Praw Człowieka

1. Ustawa z 9 lipca 2003 r. o gwarancji zapłaty za roboty budowlane (Dz. U. z 2003 r., Nr 180, poz. 1785 ze zm.)
   
2. Ustawa z dnia 8 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2010 r., Nr 40, poz. 222)
   
3. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26 listopada 2006 r., sygn. akt K 47/04 (Dz. U. z 2006 r., Nr 220, poz. 1613)
   
4. Termin „inwestor” odnosi się także do pojęcia „zamawiający”, które funkcjonowało w ustawie gwarancyjnej.
   
5. Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm.)
   
6. Ustawa z 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U z 2003 r., Nr 124, poz. 1151 ze zm.).