Sąsiedzkie kalkulacje

Jak w tym stuleciu będą wyglądać stosunki rosyjsko-chińskie? Oficjalnie wielokrotnie Rosja i Chiny podkreślały równoprawność oraz znaczenie strategicznego partnerstwa obu państw. Istnieje jednak wiele czynników, które przy określonych warunkach mogą nie tylko destabilizować stosunki międzypaństwowe, lecz nawet doprowadzić do zmiany ich charakteru.

Perspektywy strategicznego partnerstwa w znacznej mierze zależą od tego, w jaki sposób będą kształtować się relacje w trójkącie Rosja–Chiny–USA oraz jak będzie rozwiązywana szeroka gama problemów stanowiących podstawowe przeszkody we współpracy strategicznej. Punkty widzenia tych mocarstw są w wielu kwestiach zbieżne, np. w walce z terroryzmem. Jednak w koncepcjach nowego światowego porządku i bezpieczeństwa regionalnego istnieją znaczne różnice.

Na początku XXI w. zarysował się podział światowej społeczności na dwie przeciwstawne koalicje: w pierwszej znajdują się USA, Europa Zachodnia i Japonia, a w drugiej Rosja, Chiny, Iran i wiele państw rozwijających się. Moskwa i Pekin propagują ideę świata wielobiegunowego jako przeciwwagę dla aspiracji USA do bycia światowym przywódcą.

Jednak nie dopuszczą do popsucia stosunków z Zachodem, a przede wszystkim z USA. Choćby dlatego współpraca strategiczna Rosji i Chin prawdopodobnie nie przekształci się w długofalowy strategiczny związek antyzachodni.

Wyrachowany kompromis

Ogólnie, strategiczne stosunki rosyjsko-chińskie znajdują się w fazie wznoszącej, m.in. dlatego, że Chiny odczuwają w tej kwestii pewną presję ze strony USA. Należy jednak pamiętać, że konflikt narodowych interesów Rosji i Chin wydaje się być nieunikniony. Ich solidarność ma swoje granice. Oba państwa w różny sposób postrzegają kluczowe problemy azjatyckie.

Zbliżenie Rosji i Chin charakteryzuje się też mało znaczącym wspieraniem swoich stanowisk w rozwiązywaniu istotnych problemów regionalnych i międzynarodowych. Na przykład poparcie przez Chiny sprzeciwu Rosji wobec rozszerzenia NATO było w najlepszym razie powierzchowne, zaś akceptacja przez Rosję polityki „jednych Chin” nie przeszkadzała Federacji Rosyjskiej iść śladem innych państw oraz rozszerzać gospodarcze i nieoficjalne polityczne kontakty z Tajwanem, którego Chińska Republika Ludowa nie uznaje. Z powyższego – można przyjąć, że choć poziom stosunków politycznych Rosji i Chin jest wysoki, to efektywność politycznej współpracy strategicznej jest niska.

Mimo to, wcześniej czy później, w wyniku konieczności podejmowania przez przywódców państwowych Rosji i Chin pragmatycznych decyzji uwarunkowanych ochroną interesów narodowych swoich państw, jak i wieloma czynnikami geopolitycznymi – Rosja i Chiny znajdą się w jednej wspólnocie gospodarczo-politycznej. Przy czym taki rozkład sił w regionie Azji i Pacyfiku powstanie nawet wbrew oporom i naciskom na przywódców Rosji ze strony prozachodniego lobby. Początkiem takiej współpracy może okazać się np. jeszcze mało efektywna Szanghajska Organizacja Współpracy, która powstała w 2001 r.

Polityczne manewry

O współpracy strategicznej Rosji i Chin w dziedzinie militarnej można stwierdzić jedno: żadne z tych państw nie chce wziąć na siebie zobowiązań w zakresie wzajemnego bezpieczeństwa w formie oficjalnego lub nieoficjalnego sojuszu. Podczas II wojny światowej ZSRR i Chiny wspólnie walczyły z faszyzmem i utworzyły sojusz politycznomilitarny.

Obecnie w warunkach globalizacji realne działania sojuszniczo- wojskowe Federacji Rosyjskiej i Chińskiej Republiki Ludowej będą chronić wspólne interesy narodowe na bazie wspólnego przeciwdziałania terroryzmowi i innym globalnym zagrożeniom. Przy tworzeniu nowego światowego i regionalnego systemu bezpieczeństwa pomiędzy Rosją a Chinami pozostaną w dalszym ciągu te same sprzeczności w stosunkach z Zachodem. Jednocześnie oba kraje potrzebują technologii i inwestycji zachodnich, aby ryzykować tworzenie koalicji wymierzonej w interesy Zachodu i USA. Wynika z tego, że polityczno-militarny sojusz Rosji z Chinami wymierzony w Zachód na obecnym etapie stosunków międzynarodowych nie jest realny. Strategiczna współpraca tych państw w dziedzinie militarnej ma więc charakter dość ograniczony i skomplikowany.

Równowaga w przewadze

Obecnie jedną z tendencji rozwoju systemu stosunków międzynarodowych jest wzmocnienie pozycji USA na półkuli zachodniej oraz ich dominacji w regionie Azji i Pacyfiku. Silna obecność Amerykanów w regionie obniża efektywność współpracy strategicznej Rosji i Chin. Czy Zachód będzie umiał doprowadzić do jednobiegunowego systemu światowego pod przywództwem USA? – na razie nie jest to przesądzone. Rosja i Chiny mogą współpracować ze Stanami, ale istnieje też możliwość zdecydowania się na koncepcję utworzenia sojuszu antyamerykańskiego. Na obecnym etapie bardziej jest prawdopodobny scenariusz współpracy z USA i Zachodem, jednak w perspektywie, wraz z rozwojem tendencji wielobiegunowego porządku światowego, będzie rosło prawdopodobieństwo drugiego wariantu.

Chińska polityka zagraniczna wobec Rosji jest ściśle ukierunkowana. Chiny ze swoimi wielkomocarstwowymi aspiracjami potrzebują wsparcia materialnego i politycznego na arenie światowej, szczególnie w aspekcie programów modernizacji wojskowej i gospodarczej. Chiny nie chcą, aby to wsparcie było zmonopolizowane przez Zachód.

Zdaniem rosyjskiego politologa W. Michiejewa, Państwo Środka stopniowo przekształca się w ważny globalny podmiot stosunków międzynarodowych – stosunki Chin z USA i NATO. Przy czym Chiny mają zamiar prowadzić samodzielną (równoległą do bilateralnych stosunków z Rosją) linię działania. Tak więc ich stosunki z Rosją będą budowane równolegle ze stosunkami z Zachodem.

Chiny wraz ze wzrostem swojej pozycji będą przeciwdziałać powstaniu koalicji państw, które by chciały zatrzymać ten proces. Wynika z tego, że rozwój współpracy strategicznej z Rosją zarówno w dziedzinie gospodarczo-politycznej, jak i militarnej jest tylko jednym z celów szerszej strategii Pekinu.

Współpraca czy konflikt?

W rosyjskiej literaturze naukowej wyodrębniono trzy punkty widzenia na stosunki rosyjsko-chińskie. Optymiści uważają, że umocnienie Chin jest korzystne dla Rosji, a stosunki rosyjsko-chińskie rozwijają się stabilnie. Natomiast pesymiści twierdzą, że wraz ze wzrostem znaczenia Chin na arenie międzynarodowej, zwiększa się ze strony Państwa Środka zagrożenie dla Rosji. Obawiają się zbliżenia Moskwy z Pekinem, które może przekształcić się w koalicję antyzachodnią z równoczesnym przeorientowaniem polityki rosyjskiej na wschód.

Poza tym istnieje realne zagrożenie, że przy utrzymaniu obecnych tendencji wzrostu gospodarczego w Chinach rola Rosji może się sprowadzić jedynie do pomocnika silnego Państwa Środka. Pragmatycy zaś wyrokują, że wraz z rozwojem gospodarczym oraz modernizacją armii Chiny staną się światowym supermocarstwem. Jednak w najbliższym czasie, pomimo rozwoju gospodarczego i zdecydowanej przewagi gospodarczej nad Rosją, Chiny nie będą w stanie utworzyć silniejszej armii od rosyjskiej. W związku z tym zachowana zostanie względna równowaga międzynarodowych statusów obu państw.

Każdy z tych scenariuszy może się sprawdzić. Charakter równowagi stosunków rosyjsko-chińskich będzie zależał od zmieniającej się pozycji obu państw na arenie międzynarodowej oraz stabilizacji wewnętrznej każdego z nich. Zmiany zachodzące w kierunkach polityki zagranicznej Chin i Rosji na razie nie tworzą nowych wzajemnych zagrożeń, a nawet sprzyjają procesowi globalizacji i wielostronnej współpracy w regionie.

Należy też mieć na uwadze, że w stosunkach rosyjsko-chińskich istnieje (i nic nie wskazuje, że przestanie istnieć w najbliższym czasie) znaczna różnica między „oficjalnym przedstawianiem” stanu tych stosunków w celach geopolitycznych a stanem rzeczywistym. Niezmiernie utrudnia to przeprowadzenie ich obiektywnej analizy bazującej tylko na oficjalnych źródłach i wypowiedziach polityków obu państw.

EDWARD DENKIEWICZ

źródło: Eurogospodarka 4/2010